Σάββατο, 28 Φεβρουαρίου 2015

Η αποτρόπαια βρεφοθυσία στους Φοίνικες



Μια ιδιόμορφη και αποτρόπαια ιεροτελεστία των Φοινίκων της δυτικής Μεσογείου (Καρχηδόνα, Σικελία, Σαρδηνία, Μάλτα) ήταν η θυσία βρεφών, μια αρχαία και απόκρυφη τελετή που είχε ως επί το πλείστον καταργηθεί στην ανατολική πατρίδα τους (Λίβανος, Συροπαλαιστίνη). Γραπτές μαρτυρίες για την ιεροτελεστία διαθέτουμε από τον έβδομο αιώνα π.Χ. στην Καρχηδόνα και τη Μάλτα έως και τη χριστιανική περίοδο στη Βόρεια Αφρική. Η ίδια η τελετή ονομαζόταν Molk ή, πληρέστερα, Molk Adom,[1] «ανθρωποθυσία», ή Molk Baal, «θυσία στον Βάαλ», όπου Βάαλ εδώ είναι ο θεός Baalhammon. Κατά την περίοδο μετά από το 400 π.Χ. η θεά Thinnith-Phanebal συναναφέρεται με τον Baalhammon ως θεία αποδέκτης της θυσίας.

RIEM, UEBER DIE MALEREI DER ALTEN, BERLIN 1787





Παρασκευή, 27 Φεβρουαρίου 2015

Η ετυμολογία του ονόματος των Δωριέων: ο λαός του δόρατος ή ο λαός της χώρας των δέντρων;



Γίνεται γενικά δεκτό ότι το όνομα του φύλου των Δωριέων[1] προέρχεται από τη ρίζα της λέξης δόρυ. Είναι βέβαιο ότι η σύνδεση με το κατεξοχήν ελληνικό όπλο του οπλιτικού πολέμου θα είχε νόημα για τους Έλληνες των ιστορικών χρόνων, όταν η φήμη των Σπαρτιατών στη μάχη ήταν ασυναγώνιστη. Ωστόσο δεν μπορούμε να είμαστε το ίδιο βέβαιοι για τη σημασία του ονόματος στα βάθη της προϊστορίας. Κι αυτό, επειδή η σημασία της λέξης δόρυ ως πολεμικού όπλου είναι μόνο δευτερογενής. Η αρχική της σημασία ήταν «ξύλο, δέντρο, κορμός»: πβ. λ.χ. Μυκηναϊκή δόρwειος = ξύλινος (μεταγενέστερο δούρειος ή παραλλαγές δούριος, δορήιος -πβ. τον δούρειο ίππο = το ξύλινο άλογο), Όμηρος, Οδ. ζ 167 κ.α. Η έννοια του δόρατος αναπτύχθηκε από το γεγονός ότι τα δόρατα κατασκευάζονταν από ξύλο. Η αρχική κλίση του ουσιαστικού παρουσίαζε την πλήρη βαθμίδα στην ονομαστική δόρυ (ακατάληκτη), αλλά στις πλάγιες πτώσεις εμφανιζόταν η συγκεκομμένη μορφή δρυ- (πβ. τό κάρα, αλλά τοῦ κρατός). Σταδιακά η Ελληνική γενίκευσε για λόγους εξομάλυνσης τον φωνηεντισμό -ο- της ονομαστικής: τό δόρυ, τοῦ δορός κ.τ.λ. ή ακόμη «ομαλότερα» με την επέκταση -ατ-, τό δόρυ, τοῦ δόρατος (αναλογικά προς άλλα ουδέτερα όπως κέρας, κέρατος / φρέαρ, φρέατος κ.ά.). Μπορούμε ακόμη να σημειώσουμε μια τρίτη μορφή της ρίζας δουρ-, η οποία προκύπτει από μορφή δορw: εδώ το -υ- τρέπεται αρχικά στο αντίστοιχό του ημίφωνο -w-. Ύστερα σε άλλες διαλέκτους το -w- εκπίπτει χωρίς περαιτέρω επίδραση δορwός > δορός (βλ. και παραπάνω), σε άλλες προκαλεί αναπληρωματική έκταση του ριζικού φωνήεντος σε -ου- (> δουρός) ή -ω- (στη δωρική > δωρός σε σύνθετα όπως Δωρίμαχος, Δωρικλῆς κ.ά.).  

ΟΙ ΜΑΚΕΔΟΝΕΣ




Πέμπτη, 26 Φεβρουαρίου 2015

Το επιτάφιο επίγραμμα για τον κούρο της Αναβύσσου



Το επιτάφιο επίγραμμα σε ελεγειακό δίστιχο που ακολουθεί χρονολογείται στα 540-530 π.Χ. και βρέθηκε χαραγμένο στη βάση, η οποία στήριζε πιθανότατα τον περίφημο κούρο της Αναβύσσου. Το επικό λεξιλόγιο (ἐνί προμάχοις, θοῦρος Ἄρης), η χρήση του ποτέ (κάποτε) που παραπέμπει στους ήρωες του μακρινού παρελθόντος και η αναφορά στον Άρη δίνουν στον θάνατο του Κροίσου την άχρονη αξία που ο Πίνδαρος στις ωδές του αποδίδει στις επιτυχίες των νικητών αθλητών, παραλληλίζοντάς τες με μυθικά παραδείγματα παρμένα από την παραδοσιακή εγκωμιαστική ποίηση. Το εμφατικό ὅν στην αρχή του πενταμέτρου θέτει στο κέντρο της προσοχής τον ήρωα του επιγράμματος:


Στάσου και θρήνησε πλάι στο μνήμα του νεκρού Κροίσου.
Αυτόν ο ορμητικός Άρης αφάνισε κάποτε στην πρώτη γραμμή της μάχης.

Τετάρτη, 25 Φεβρουαρίου 2015

Θρήνος για τον Τέτιχο: το αρχαιότερο αττικό ταφικό επίγραμμα


Το επίγραμμα προέρχεται από τη βάση επιτύμβιας στήλης στα Σεπόλια και χρονολογείται στα 575-550 π.Χ. Είναι γραμμένο στο αρχαϊκό αττικό αλφάβητο. Εκτός από την έκκληση για θρήνο προς τιμήν του νεκρού, υποδηλώνει και την ανάγκη για εγκωμιασμό του. Δεν μας δίνει παρά μόνο το όνομά του, παραλείποντας οικογενειακές πληροφορίες ή τον τόπο καταγωγής, ενώ τον χαρακτηρίζει άνδρα αγαθό, μια έκφραση με αριστοκρατικές συνδηλώσεις. Μας πληροφορεί ότι σκοτώθηκε νέος στη μάχη, αλλά δεν μας πληροφορεί σε ποια. Η εσκεμμένη αυτή έλλειψη πληροφόρησης μετατρέπει τελικά τον Τέτιχο σε ένα άχρονο παράδειγμα, στον αρχετυπικό ήρωα, ο οποίος πεθαίνει τον καλό θάνατο, όπως ο πολεμιστής των ποιημάτων του Τυρταίου. Ο Τέτιχος συλλαμβάνεται από τους στίχους του επιγραμματοποιού μια για πάντα στην πιο ωραία του στιγμή, άφθαρτα νέος και όμορφος κατά τη στιγμή του θανάτου του.

Τρίτη, 24 Φεβρουαρίου 2015

Ο γεωγραφικός ορίζοντας της Ιλιάδας



Με τους καταλόγους των Ελλήνων και των Τρώων στη Β ραψωδία της Ιλιάδας ο ποιητής μάς δίνει μια πολύ εκτενή παρουσίαση των συμμετεχόντων στον πόλεμο.  
        Το κέντρο βάρους της περιγραφής στον κατάλογο των Ελλήνων βρίσκεται στην εξύμνηση, τη γενεαλογία και σε μερικές  παρατηρήσεις για τους παρουσιαζόμενους ήρωες και τη συνοδεία τους. Όλα αυτά τα συνοδεύουν γεωγραφικές πληροφορίες γενικής φύσεως και επαινετικές αναφορές για πόλεις. Ο κατάλογος αφήνει να αναγνωρισθεί μια χαλαρή ομόκεντρη διάταξη, αν και η διάταξη των πιθανών ηγεμονικών περιοχών είναι πολύ συγκεχυμένη και διακρίνεται από πολλές υπερκαλύψεις. Διακρίσεις μεταξύ των ίδιων των ελληνικών φύλων αντιθέτως δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου, αν παραβλεφθούν μερικές εξειδικεύσεις στα όπλα, που ηχούν περισσότερο σαν προεκτάσεις ιδιοτήτων των ηρώων, παρά ως ρεαλιστική περιγραφή: ο Φιλοκτήτης κατείχε καλά το τόξο, ομοίως και οι δικοί του άνθρωποι. Η γενική σύνταξη του καταλόγου προδίδει σαφώς τον κύριο προορισμό του, που συνίσταται στο να αφήσει να παρελάσουν όσον το δυνατόν περισσότεροι ένδοξοι Αχαιοί απ' όσο το δυνατόν περισσότερες διαφορετικές περιοχές.

Δευτέρα, 23 Φεβρουαρίου 2015

ΑΠΟΛΛΩΝ ΔΕΛΦΙΝΙΟΣ



     Φαίνεται ευρέως αποδεκτό ότι το όνομα του Δελφινίου Απόλλωνα προέρχεται από τo “δελφίνι” και όχι από το τοπωνύμιο των Δελφών, αν και πιθανότατα όλες αυτές οι λέξεις προέρχονται τελικά από την ίδια ρίζα.[1] Γνωρίζουμε από τον ομηρικό ύμνο στον Απόλλωνα ότι ο θεός εμφανίστηκε με τη μορφή ενός δελφινιού, για να οδηγήσει κάποιους Κρήτες στους Δελφούς, ώστε να γίνουν οι πρώτοι ιερείς του εκεί, ενώ υπάρχει και ο μύθος του Ικάδιου, γιου του Απόλλωνα, ο οποίος φτάνει από την Κρήτη στη δελφική ακτή στην πλάτη ενός δελφινιού.
    Ο ομηρικός ύμνος μάς λέει επίσης ότι ο Απόλλωνας, αφού αποκάλυψε τον εαυτό του στους Κρήτες, κατά την προσέγγισή τους στην ακτή της Κρίσας τους έδωσε ειδικές οδηγίες για τη δημιουργία ενός βωμού. Τους διέταξε να προσφέρουν θυσίες και προσευχές σ’ αυτόν ως Δελφίνιο. Μόνο μετά από την εκπλήρωση αυτού του καθήκοντος ανέβηκαν στο λόφο για την Πυθώ, για να αναλάβουν τα καθήκοντά τους εκεί.

Σάββατο, 21 Φεβρουαρίου 2015

Ομήρου εγκώμιο




            Το ποίημα περιέχεται σε πάπυρο του 1ου αιώνα μ.Χ. και συνιστά μια εξύμνηση του Ομήρου, του ανθρώπου ο οποίος αναφερόταν από τους αρχαίους απλά ως ο Ποιητής. Η συγγραφή του ποιήματος τοποθετείται από άλλους στην ελληνιστική εποχή και από άλλους στον 1ο αιώνα μ.Χ.
            Στην αρχή του ποιήματος αναφέρονται μια σειρά από περιοχές, πόλεις και έθνη της Ελλάδας που υμνούν τον Όμηρο, ενώ στη συνέχεια ο Όμηρος εξυψώνεται σε δημιουργό όλης της ποίησης, αλλά και σε υπόδειγμα για την πολιτισμένη ζωή μεταξύ τω ανθρώπων Το κείμενο παρουσιάζει επιδράσεις του Ευριπίδη, του Τιμόθεου και του Αντίμαχου, ενώ είναι γραμμένο σε αναπαιστικό μέτρο.

Παρασκευή, 20 Φεβρουαρίου 2015

Οι εννιά παρθένες



            Πάπυρος της Οξυρρύγχου του 1ου ή 2ου αιώνα μ.Χ. μας χάρισε 4 στίχους κά­ποιου ποιήματος, στο οποίο μια ομάδα εννέα κοριτσιών περιγράφουν την εμφάνισή τους. Για τους στίχους αυτούς οι φιλόλογοι διαφώνησαν αν πρέπει να αποδοθούν στον με­γάλο λυρικό ποιητή Αλκμάνα ή σε κάποιον ελληνιστικό μιμητή του. Ούτε ο τύπος νθομεν  (είτε επικός, είτε αιολικός [1]) αντί ἤνθομες, ούτε η επανάληψη με αλλαγή προσωδίας (καλά, κᾱλά), ούτε το δίγαμμα F, το οποίο παραλείπεται στις λέξεις Fέμματα και Fιδῆν, μπορούν τελεσίδικα να αφαιρέσουν τους στίχους από τον Αλκμάνα. Πιο σημα­ντικές ενδείξεις για μια ελληνιστική προέλευση του ποιήματος παρέχει η χρήση του επιθέτου μεγάλα σε συνδυασμό με το όνομα της Δήμητρας, χρήση που δε μαρτυρείται πριν από την αλεξανδρινή εποχή, καθώς και η διπλή χρήση της λέξης  Fέμματα, τη μία με δίγαμμα και την άλλη χωρίς, χρήση απίθανη για την εποχή του Αλκμάνα.
Το ποίημα πρέπει να περιεχόταν σε κάποια ανθολογία και είναι γραμμένο σε μια ανάμικτη δωρική και αιολική διάλεκτο που ακολουθεί τον δωρικό τονισμό. Εννέα κοπέλες έρχονται να γιορτάσουν τη Δήμητρα.[2]

Πέμπτη, 19 Φεβρουαρίου 2015

Ο μίμος του κωμαστή


            Ο μίμος που ακολουθεί βρέθηκε πάνω σε όστρακο από την Αίγυπτο χαραγμένο γύρω στο 100 π.Χ. Κωμαστής είναι εκείνος που μετέχει σε έναν κώμο, ένα χαρούμενο πανηγύρι με μουσική και χορό. Τα πανηγύρια αυτά γίνονταν σε μέρες γιορτών, άρχιζαν με συμπόσιο και κατέληγαν συνήθως σε πομπώδη παρέλαση στους δρόμους με στεφάνια και λαμπάδες, τραγούδια, χορούς και χωρατά. Κώμοι γίνονταν συνήθως προς τιμήν του Διόνυσου.

Τετάρτη, 18 Φεβρουαρίου 2015

Πριάπεια (Ευφρόνιου του Χερσονησίτη)




Ο Ευφρόνιος, γραμματικός από την αιγυπτιακή πόλη της Χερσονήσου, όχι πολύ μακριά από την Αλεξάνδρεια, έζησε την εποχή του Πτολεμαίου Δ΄ Φιλοπάτορος (221-204 π.Χ.). Υπήρξε δάσκαλος του Αριστοφάνη του Βυζάντιου, μελετητής της αρχαίας αττικής κωμωδίας και σχολιαστής των κωμικών ποιητών στο έργο του Υπομνήματα, μέλος της αλεξανδρινής πλειάδας και συγγραφέας ενός ποιήματος αφιερωμένου στο θεό Πρίαπο με τον τίτλο Πριάπεια. Ο Πρίαπος ήταν θεός της γονιμότητας με αρχική εστία λατρείας την περιοχή του Ελλήσποντου. Στην απεικόνισή του κυριαρχούσε ένας υπερμεγέθης φαλλός που ήταν και το σύμβολό του. Ήταν γιος του Διόνυσου και της Αφροδίτης ή κάποιας ντόπιας νύμφης. Προς τιμήν του θυσίαζαν όνους, ζώα που οι αρχαίοι θεωρούσαν ενσάρκωση της ασέλγειας. Μετά την εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου η λατρεία του διαδόθηκε σε μεγάλο μέρος του ελληνιστικού κόσμου και στην Αλεξάνδρεια, όπου παρουσιάζεται απαλλαγμένη από τον πρωτόγονο αγροτικό της χαρακτήρα. Στο μοναδικό απόσπασμα που σώζεται από το ποίημα αυτό ο Ευφρόνιος φαίνεται να κολακεύει τον Πτολεμαίο αποκαλώντας τον νέο Διόνυσο. Πβ. Κλήμ. Αλεξ., Προτρ. 4. 54. 2: «ο τέταρτος Πτολεμαίος καλούνταν Διόνυσος».

Δευτέρα, 16 Φεβρουαρίου 2015

Ο κακότυχος γάμος του Κύζικου και της Κλείτης (Ευφορίων 3)


Ευφορίων, Απολλόδωρος

 Το ποίημα αφορούσε ίσως την ιστορία του Απολλόδωρου του Κυζικηνού, τον οποίο μνημονεύει ο Πλάτων στον Ίωνα (541C):
ΣΩΚ.: Ίων, άριστε, δεν γνωρίζεις τον Απολλόδωρο τον Κυζικηνό;
ΙΩΝ :  Ποιος είναι αυτός;
ΣΩΚ.:  Εκείνος που οι Αθηναίοι  πολλές  φορές  τον  εξέλεξαν  στρατηγό,  αν  και ήταν ξένος.
Πάντως σε μέρος του ποιήματος θα γινόταν λόγος για τη μυθολογική ιστορία της Κυζίκου και του ομώνυμου ιδρυτή της, εφόσον τα αποσπάσματα που σώζονται αναφέρονται  στον τελευταίο.

Κυριακή, 15 Φεβρουαρίου 2015

Ο Διόνυσος που χάσκει (Διόνυσος Κεχηνώς, Ευφορίων 2)


Στο ποίημα αυτό φαίνεται ότι ο Ευφορίων ασχολούνταν με κάποιον αιτιολογικό μύθο, δηλαδή μύθο ο οποίος αποσκοπούσε στη δικαιολόγηση μιας ορισμένης λατρείας ή ενός λατρευτικού ονόματος θεού. Συγκεκριμένα στο ποίημα αυτό ο Ευφορίων προσπαθούσε να εξηγήσει, αξιοποιώντας μια τοπική παράδοση, την περίεργη ονομασία ενός ναού του Διονύσου στη Σάμο, ο οποίος αποκαλούνταν ναός του Κεχηνότος (=του Χάσκοντος) Διονύσου, δηλαδή του Διόνυσου που χάσκει. Την πιθανή μορφή της διήγησης αντλούμε από τον Πλίνιο, ο οποίος φαίνεται να έχει υπόψη του την ίδια ιστορία.

Galleria Omerica 3, Οδύσσεια (Inghirami, vol. 3)











Σάββατο, 14 Φεβρουαρίου 2015

To ερωτικό τραγούδι της Μάρισας



            Πρόκειται για ένα σύντομο τραγουδάκι που χαράχτηκε γύρω στα 150 π.Χ. στον τοίχο ενός τάφου στη Μάρισα, πόλη μεταξύ της Ιερουσαλήμ και της Γάζας. Σε έναν φανταστικό διάλογο μια εταίρα συνομιλεί με τον εραστή της, ο οποίος είναι θυμωμένος μαζί της, επειδή υποψιάζεται ότι τον απατά. Μετά από ένα σύντομο ερωτικό καυγαδάκι (στ. 1-6), στη διάρκεια του οποίου ο εραστής βγαίνει από το σπίτι της εταίρας εκνευρισμένος, η σχέση τους αποκαθίσταται (7-8), όταν ο εραστής μετανιωμένος αρχίζει να χτυπά τον τοίχο, για να ξαναμπεί. Η εταίρα τον δέχεται και πάλι μεγαλόψυχα μέσα στο σπίτι της. Από τον Αθήναιο (15. 697 B) γνωρίζουμε ότι όλη η Φοινίκη ήταν γεμάτη με τέτοια επιπόλαια τραγούδια, τα οποία αποκαλεί λοκρικά.

Παρασκευή, 13 Φεβρουαρίου 2015

Ευφορίων από τη Χαλκίδα. Βίος και αποσπάσματα. Μέρος πρώτο: Βίος.


Γιος του Πολύμνηστου από τη Χαλκίδα της Εύβοιας, έζησε κατά τον 3ο π.Χ. αιώνα (κατά τη Σούδα γεννήθηκε γύρω στο 275 π.Χ.). Υπήρξε μαθητής στην Αθήνα των φιλοσόφων Πρύτανη, αρχηγού της Ακαδημίας μετά το 241 π.Χ., και του Περιπατητικού Λακύδη,[1] καθώς και του ποιητή Αρχέβουλου από τη Θήρα. Ευνοούμενος πρώτα της Νικίας, συζύγου του Αλέξανδρου, κυβερνήτη τότε της Εύβοιας, μετανάστευσε αργότερα στην Αντιόχεια του Ορόντη στη Συρία, στην αυλή του Αντιόχου Γ΄ του Μεγάλου (223-187 π.Χ.), όπου έγινε διευθυντής της εκεί βιβλιοθήκης. Υπήρξε κυρίως ποιητής επικών ποιημάτων[2] και επιγραμμάτων, καθώς και έργων σε πεζό λόγο,[3] μεταξύ των οποίων και ένα λεξικό του Ιπποκράτη σε 6 βιβλία. O Ευφορίων χαρακτηριζόταν (και συνήθως κατακρινόταν) στην αρχαιότητα για το εκκεντρικό υλικό των θεμάτων του, για το σκοτεινό του ύφος και τις δύσκολες και σπάνιες λέξεις που χρησιμοποιούσε (γλῶσσαι). Φαίνεται ότι επιθυμούσε να εντυπωσιάζει με λεκτικά και ευφωνικά ηχητικά παιχνίδια τους αναγνώστες του. Δεν έλειψαν, ωστόσο, και οι θαυμαστές, όπως ο Ρωμαίος ερωτικός ποιητής Κορνήλιος Γάλλος, ο οποίος τον απέδωσε στα  Λατινικά, και ο αυτοκράτορας Τιβέριος. Γενικά η επίδρασή του σε αρκετούς Ρωμαίους ποιητές νεωτεριστικών τάσεων, οι οποίοι εμπνέονταν από τις Αλεξανδρινές καλλιτεχνικές αρχές, υπήρξε μεγάλη και προκάλεσε την αντίδραση του Κικέρωνα, που τους αποκάλεσε (Τusc. 3, 45) cantores Euphorionis, δηλ. υμνητές του Ευφορίωνος.

Πέμπτη, 12 Φεβρουαρίου 2015

O μονόλογος της Πηνελόπης



Στο απόσπασμα αυτό από πάπυρο του τέλους του 1ου αιώνα π.Χ. και των αρχών του 1ου αιώνα μ.Χ. η Πηνελόπη μιλά για τον Πάρη, ο οποίος έγινε αιτία για την εικοσάχρονη απουσία του συζύγου της Οδυσσέα, για την αρπαγή της Ελένης, για τον πέπλο που όλη τη μέρα ύφαινε και το βράδυ τον χαλούσε, για τους μνηστήρες και για την κρίση του Πάρη:
 ...
εξαπατώντας το Μενέλαο κρυφά απ' την εύφορη Σπάρτη την πήρε [1]
και την οδήγησε λαθραίο ταξίδι σε γάμο κρυφό,
τον πόνο των είκοσι χρόνων στο σπίτι μου (φέρνοντας).
(Μα εγώ περιμένω) κάνοντας το υφαντό που πάλι χαλώ,
τις εκατόμβες πια των μνηστήρων δεν υποφέρω.
(Κι όλα ξεκίνησαν τότε) που η τριπλή φιλονικία έγινε έριδα [2]
(κι ορίσανε) των αθανάτων κριτή τον άδικο Πάρη
(στην Ίδη) όπου των ουράνιων (θεαινών) έγινε η κρίση...




[1] Εννοεί την Ωραία Ελένη.
[2] Υπονοεί το μήλο της Έριδος και τον αγώνα ομορφιάς ανάμεσα στην Αθηνά, την Αφροδίτη και την Ήρα με κριτή τον Πάρη.

Τετάρτη, 11 Φεβρουαρίου 2015

Οι Μεσσήνιοι εγκαταλείπουν την πατρίδα τους (Ριανός ο Κρης, Μεσσηνιακά)



Σε πάπυρο του 2ου αιώνα μ. Χ. βρίσκονται αποσπασματικοί στίχοι από κάποιο έπος ιστορικού περιεχομένου. Πιθανότατα πρόκειται για υπολείμματα από τα Μεσσηνιακά του Ριανού, όπως  υποδεικνύει και η λέξη ρίον (= κορυφή, άκρο), η οποία μπορεί να θεωρηθεί ως κύριο όνομα Ρίον και να ταυτιστεί με την ομώνυμη τοποθεσία στη Μεσσηνία, γνωστή και από αλλού. Γεγονός είναι ότι το απόσπασμα είναι τμήμα από κάποιο λόγο, στον οποίο ο αγορητής προσπαθεί να πείσει τους ακροατές του για την κρισιμότητα της κατάστασης, λόγω της επικείμενης άφιξης των εχθρών, και για την αναγκαιότητα αναχώρησης από την πατρίδα, προκειμένου να αναζητηθεί μια νέα. Γνωρίζουμε από τις αρχαίες πηγές ότι ένα μέρος των Μεσσηνίων κατάφερε τελικά να ξεφύγει από τους Σπαρτιάτες με πλοία και να αποφύγει έτσι την υποταγή και τη δουλεία. Όσοι δεν έφυγαν έγιναν οι γνωστοί είλωτες.

Ο φοβισμένος Απόλλων και η Αθηνά




Πρόκειται για ένα μικρό ποίημα από πάπυρο του 2ου αιώνα π.Χ., στο οποίο ο Απόλλων παρακαλεί την Αθηνά, την οποία αποκαλεί με το λατρευτικό της επίθετο Τριτογένεια, να βγάλει τον οπλισμό της και ομολογεί ότι τον τρόμαξε. Δε γνωρίζουμε τα συμφραζόμενα της σκηνής. Ίσως να έχουμε υπαινιγμό σε μύθο μεταμόρφωσης: ο Απόλλων πήρε για κάποιο λόγο τη μορφή λύκου (θηρίο) και η Αθηνά κόντεψε να τον χτυπήσει (ίσως από λάθος). Ο Απόλλων την διαβεβαιώνει ότι δεν είναι άγριο ζώο, αλλά ο γιος της Λητώς. 

Στ' αλήθεια θηρίο δεν είμαι    [                                   ]
            μα της Λητώς ο γιος καυχιέμαι πως είμαι, ο Απόλλωνας [              ]
            ο θεσπέσιος. Ποιος αντίκρισε το ανάστημά σου [                            ]
            την ομορφιά και τη δύναμή σου; Ο φόβος ακόμη δε μ' αφήνει.
            Μα εσύ θεά λύσε τα όπλα απ' τους ώμους σου [                            ]
            κι απ' το κεφάλι∙ εσύ που μερίδιο στη γέννησή σου είχαν τρεις  [1] [  ]
            Τριτογενή, όλων των πόλεων [αφέντρα] [2] ...





[1] Σύμφωνα με σχόλιο στην Ιλ. Θ 39, ο Δίας κατάπιε τη Μνημοσύνη, ενώ αυτή ήταν ήδη έγκυος από τον Κύκλωπα Βρόντο. Όταν γεννήθηκε η Αθηνά, ο Δίας την έδωσε στον ποταμό Τρίτωνα να τη μεγαλώσει. Έτσι ονομάστηκε Τριτογένεια ή Τριτογενής, γιατί στην ανάπτυξή της συνέβαλαν τρεις: ο Δίας, ο Βρόντος και ο Τρίτων. Ωστόσο πρόκειται για παρετυμολογία, η οποία χρησιμοποιείται εδώ για λεκτικό παιχνίδι. Οι περισσότεροι φιλόλογοι πιστεύουν ότι το πρώτο συνθετικό τρίτος αναλαμβάνει εδώ υπερθετική σημασία (= πάρα πολύ, πέρα ως πέρα, εντελώς, αληθινά πέρα από κάθε αμφιβολία. Πβ. λ.χ. τρισόλβιος, τρισάθλιος, τριτοπάτορες ή τριτοπάτερες = θεότητες στην Αθήνα και την Κυρήνη αντίστοιχα = πολύ αρχαίοι ή αληθινοί πατέρες / πρόγονοι). Συνεπώς τριτογένεια πρέπει να σημαίνει «το αληθινό γέννημα (του Δία)».
[2] Υπαινιγμός στην ιδιότητα της Αθηνάς ως πολιούχου λ.χ. της Αθήνας, αλλά και άλλων πόλεων.

ΟΜΗΡΙΚΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ 2 (F. INGHIRAMI, GALLERIA OMERICA, VOL. 2)







Δευτέρα, 9 Φεβρουαρίου 2015

Τρεις αρχαίες μαγικές επωδές




Ο εξάμετρος στίχος δεν χρησιμοποιήθηκε μόνο για τη συγγραφή μεγαλόπνοων επικών ποιημάτων, αλλά και για πολύ ταπεινότερους σκοπούς, όπως π.χ. για επωδές, μαγικά άσματα που αποσκοπούσαν στο να επιτύχουν ίαση μιας ασθένειας, ερωτική προσκόλληση, καλοτυχία ή κακοτυχία κ.τ.λ. Στα παπυρικά αποσπάσματα από πάπυρο του 1ου αιώνα π.Χ. που ακολουθούν υπάρχουν τρία τέτοια μαγικά άσματα, ένα για τα εγκαύματα και δύο για τον πονοκέφαλο. Είναι φανερή η χαρακτηριστική για μαγική επίκληση επανάληψη του μαγικού αριθμού επτά, η επανάληψη λέξεων που αφορούν τον επιδιωκόμενο σκοπό (εδώ τον πόνο), η χρήση προστακτικών κ.ά.

i.
(Mαγικός) λόγος για τον πόνο στο κεφάλι:
[           ] [1] γιατί εσύ είσαι για τους θνητούς [βοηθός]∙
πλησίασε στις εξορμήσεις σου και κάνε να είναι αποτελεσματική η επωδή.

Κυριακή, 8 Φεβρουαρίου 2015

Παπυρικό επύλλιο για τον Ηρακλή και το λιοντάρι της Νεμέας



Από ένα παπυρικό εύρημα του τετάρτου αιώνα μας έγιναν γνωστοί κάποιοι αρκετά κατεστραμμένοι εξάμετροι στίχοι από ένα ελληνιστικό επύλλιο με θέμα τον άθλο του Ηρακλή τον σχετικό με το λιοντάρι της Νεμέας. Ίσως να πρόκειται για τμήμα μιας ευρύτερης σύνθεσης με ήρωα τον Ηρακλή, μιας Ηράκλειας. Μολονότι το πρώτο μισό των εξαμέτρων είναι εν μέρει κατεστραμμένο, εντούτοις το νόημα των περισσότερων στίχων και του χωρίου ως σύνολο είναι σαφές.

Στα βράχια της Νεμέας το λιοντάρι
            με [τα ίδια του] τα άοπλα χέρια [θανάτωσε]
            στην αγκαλιά του πιέζοντάς το πολύ με τα μπράτσα του.
            [Έτσι] αφού τέλεσε τον πρώτο πρώτο αγώνα [1]
            [συμπλήρωσε] αργότερα δώδεκα στο σύνολο άθλους.
            [Και παντού με τα μάτια σου] βλέπεις ακόμη τα σημάδια της νίκης
            [και κανείς] δεν προσπερνά τον Ηρακλή [λησμονώντας],
            [που γερά] στη μεγαλόκαρδη την ψυχή του 
            κάθε άδοξο μόχθο τον άντεξε. [2]
 .......


[1] Υπαινιγμός στο ότι ο Ηρακλής θεωρούνταν ιδρυτής των αγώνων στη Νεμέα. Για την έκφραση ἀγῶνα τελέω (=διοργανώνω αγώνες) πβ. και το απόσπασμα 59 (Pfeiffer) από τα Αίτια του Καλλίμαχου, το οποίο αναφέρεται στην ίδρυση των αγώνων στον Ισθμό της Κορίνθου.  

[2] Η συνέχεια του ποιήματος είναι υπερβολικά κατεστραμμένη. Ωστόσο, κάποιες λέξεις που διαβάζονται στον πάπυρο είναι ενδεικτικές. Διακρίνεται μια αναφορά στη δικαιοσύνη. Στη συνέχεια αναφέρεται το όνομα της Πηνελόπης σε γενική. Είναι γνωστό ότι ο πατέρας της Πηνελόπης Ικάριος αποκαταστάθηκε στην εξουσία της Σπάρτης, απ' όπου είχε διωχθεί από τον ετεροθαλή αδερφό του Ιπποκόωντα, με τη βοήθεια του Ηρακλή (Απολλόδωρος 3.124). Ίσως λοιπόν γινόταν λόγος για την αποκατάσταση της νομιμότητας στη Σπάρτη από τον Ηρακλή και η λέξη δικαιοσύνη στον αμέσως προηγούμενο στίχο μπορεί να μην είναι άσχετη. Τέλος γίνεται αναφορά στο μέλος του Ησιόδου, δηλ. στο τραγούδι του Ησιόδου, η οποία σχετίζεται πιθανώς με την Ασπίδα του Ηρακλή, η οποία στην αρχαιότητα αποδιδόταν στον Ησίοδο.  

Ανώνυμο παπυρικό επύλλιο: ο φιλοσοφικός θρήνος μιας γηραιάς κυρίας για την αστάθεια του πλούτου



Από έναν πάπυρο της Οξυρρύγχου (P.Oxy. xv. 1921, no 1794, p. 110) προέρχονται τα υπολείμματα ενός επυλλίου με άγνωστη υπόθεση. Στο απόσπασμα που σώζεται μια γηραιά κυρία παραπονιέται σε κάποιον νέο για τις μεταβολές της τύχης: η ίδια ήταν κάποτε πλούσια, τώρα είναι φτωχή. Το ύφος και η τεχνική του ποιήματος υποδεικνύουν μια χρονολόγηση στην Ελληνιστική Εποχή, ενώ μαρτυρούν και επιδράσεις του μεγαλύτερου Αλεξανδρινού ποιητή, του Καλλίμαχου.

Αρχαίο κείμενο
φῆ δέ οἱ ἆσσον [ἰοῦσα, τέ]κος τέκο[ς, ο]ὔ σε ἔοικε
δευόμενον τ . . . . . . τόσον παρ[ὰ π]αῖδα νέεσθαι,
τῶι οὐ χεὶρ ὀ[ρ]έ[γειν σῖτ᾿] ἀρκέε[ι], οὐ[δ]ὲ μὲν αὐδὴ
(κενό τριών σειρών)
] ἐλπωραὶ δ᾿ ἐάγησαν
ἡμετέρης βιοτῆ[ς, αὖ]ον δέ μοι οἶκος ἀυτεῖ.
ἄλλοτε γὰρ ἄλλο[ι]ς ὄλβ[ο]υ λάχος ἀνθρώποισιν·
οἵη τοι πεσσοῖο δίκη, το[ι]ήδε καὶ ὄλβου·
πεσσ[ὸ]ς ἀμειβόμενος [π]οτὲ μὲν το[ῖς, ἄ]λλοτε τοῖσι[ν
εἰς ἀγαθὸν πίπ[τει] καὶ ἀφνεὸν αἶψα τίθησι
πρόσθεν ἀνολβείοντ᾿, εὐηφενεόντ[α] δ᾿ ἄνολβον·
τοῖος διν(η)τῆσι περ[ιστ]ρέφεται πτερύγεσσιν
ὄ]λβος ἐπ᾿ ἀνθρώπους [ἄλ]λον δ᾿ ἐξ ἄλ[λο]υ ὀφέλλει.
ἡ δ᾿ αὐ[τ]ὴ πολέεσσι π[οτὸ]ν καὶ σῖτον ὄρεξα
τὴν ὁράας, ἐπεὶ οὔτι λιπ[ερ]νῆτις πάρος ἦα,
ἔσκε δέ μοι νειὸς βαθυλ[ή]ιος, ἔσκεν ἀ[λ]ωή,
πολλὰ δέ μοι μῆλ᾿ ἔσκε, [τ]ὰ μὲν διὰ πάντα κέδασσεν
ἥδ᾿ ὀλοὴ βούβρωστις, ἐγὼ δ᾿ ἀκόμιστο[ς ἀ]λῆτις
ὧ]δέ ποθι πλήθουσαν ἀνὰ πτόλιν ἐ[ξ ἕω  ἕ]ρπω
. . . . .