Σάββατο, 30 Απριλίου 2016

"Πόσο πολύ αγαπάς τον άνθρωπο, Ιησού, πρώτο ρόδο του Πατέρα σου" : ένας μανιχαϊκός ψαλμός στον Ιησού


Το 1930 ήρθε στο φως στην Αίγυπτο (Medinet Madi) μια μεγάλη ποσότητα κοπτικών κειμένων του Μανιχαϊσμού, δηλαδή της αίρεσης-θρησκείας που ίδρυσε ο Μάνης. Η ανακάλυψη, δυστυχώς, επισκιάστηκε στη συνείδηση του κοινού, αλλά και των επιστημόνων, από τις εντυπωσιακές ιστορίες εύρεσης χειρογράφων των Γνωστικών στο Ναγκ Χαμαντί και των Εσσαίων στο Κουμράν μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Ωστόσο η ανακάλυψη ακόμη περισσότερων μανιχαϊκών κειμένων σε πάμπολλες αρχαίες και μεσαιωνικές γλώσσες έδωσαν τελικά μεγάλη ώθηση στην έρευνα του Μαναχαϊσμού μετά το 1990 και το δυϊστικό αυτό πνευματικό κίνημα πήρε τη θέση που του άξιζε στην ακαδημαϊκή γνώση της θρησκειολογίας της ύστερης αρχαιότητας.

Ανάμεσα στα κείμενα του Medinet Madi υπήρχε και μια μεγάλη ομάδα ψαλμών της μανιχαϊκής Εκκλησίας από διάφορους συγγραφείς, άλλους ανώνυμους και άλλους επώνυμους (π.χ. από τον Ηρακλείδη, άμεσο μαθητή του Μάνη). Μια ομάδα ψαλμών αποκαλείται στα χειρόγραφα «ψαλμοί των σαρακοτών», δηλαδή ψαλμοί γραμμένοι για τους περιπλανώμενους ιεραπόστολους ή ασκητές του Μανιχαϊσμού. Η λέξη που έχει την ελληνική γενική σαρακοτῶν είναι ελληνοκοπτικό υβρίδιο, όπως συχνά συμβαίνει στα κοπτικά χειρόγραφα που βρίθουν ελληνικών λέξεων, ελληνοκοπτικών υβριδίων, ακόμη και ολόκληρων ελληνικών φράσεων.[1]  

Ο ψαλμός που μεταφράζεται παρακάτω είναι ένας τέτοιος ψαλμός των «σαρακοτών» αφιερωμένος στον Ιησού Χριστό, ο οποίος κατέχει κεντρική θέση ως σωτηριώδης μορφή, πλάι στον Μάνη, στη μανιχαϊκή Εκκλησία. Φυσικά δεν έχω μεταφραστική πρόσβαση στο κοπτικό κείμενο, αλλά στηρίχθηκα σε μια αγγλική (Iain Gardner- Samuel. N.C. Lieu, Manichaean Texts from the roman Empire, Cambridge 2004) και μια ιταλική μετάφραση (Gherardo Gnoli-Andrea Piras, Il Manicheismo, vol. 2, Mondadori, Milano 2006), για να δώσω την ελληνική απόδοση παρακάτω. Σε ορισμένα σημεία υπάρχουν μικρά κειμενικά κενά, τα οποία δεν επηρεάζουν την κατανόηση του κειμένου και τα συμπληρώνω με εύλογο και αβλαβή για το νόημα τρόπο:

Πέμπτη, 28 Απριλίου 2016

Το επίγραμμα του Αβέρκιου, επισκόπου Ιεραπόλεως: ένα από τα αρχαιότερα χριστιανικά κείμενα


[ Η ανάρτηση που ακολουθεί αποτελεί συντομευμένη μορφή των σελίδων 163-168 της Κατερίνας Καρβούνη από την ωραία ανθολογία των Κ. Σπανουδάκη, Κ. Καρβούνη και Ν. Λίτινα, Ποίηση Ύστερης Αρχαιότητας: Ανθολόγιο, Ρέθυμνο 2015. Παρέλειψα κυρίως σχόλια κριτικής του κειμένου και τη βιβλιογραφία. Η δομή της ανάρτησης ακολουθεί στενά αυτήν του πρωτοτύπου, γι' αυτό η μετάφραση της Κ. Καρβούνη δίνεται σταδιακά στα σχόλια] 

Ο Αβέρκιος ήταν επίσκοπος Ιεροπόλεως της Φρυγίας κατά τη συμβασιλεία του Μάρκου Αυρήλιου και του Λούκιου Βήρου (161–169 μ.Χ.) Ο Βίος του παραδίδεται από το Συμεών το Μεταφραστή το 10ο αι. μ.Χ. και τον Ανώνυμο Μεταφραστή τον 11ο αι. Αναφέρεται ότι ο επίσκοπος Αβέρκιος στα μέσα του 2ου αι. μ.Χ. έφυγε από την Ιερόπολη για να επισκεφτεί τη Ρώμη. Σε ηλικία 72 ετών συνέθεσε ένα επίγραμμα γραμμένο σε δακτυλικό εξάμετρο, το οποίο θα χαρασσόταν ως επιτύμβια επιγραφή στον τάφο του μετά τον θάνατό του, που επήλθε λίγο μετά την επιστροφή του στην Ιερόπολη. Σε αυτό το κείμενο ανέφερε τη διαδρομή του κατά την επιστροφή από τη Ρώμη. Πέρασε από τη Συρία, έφτασε στη Νίβιση και επέστρεψε στην Ιερόπολη. Το κείμενο σώθηκε στον Βίο του, αλλά εξαιτίας της μοναδικότητάς του θεωρήθηκε στην αρχή νόθο. Το Νοέμβριο του 1881 ο Sir W. Ramsay ανακάλυψε στη Φρυγία την επιτύμβια επιγραφή κάποιου Αλέξανδρου που πέθανε το 216 μ.Χ. Το κείμενο της επιγραφής αυτής μιμούνταν μέρος της επιγραφής του Αβέρκιου, όπως τη γνωρίζαμε από τον Βίο του. Σήμερα φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Κωνσταντινούπολης. Η μεγάλη όμως ανακάλυψη έγινε μετά από περίπου δύο χρόνια (τον Ιούνιο ή Οκτώβριο του 1883), όταν πάλι ο Ramsay ταύτισε δύο τμήματα της πραγματικής επιτύμβιας στήλης του Αβέρκιου, που επιβεβαίωναν την ακρίβεια του κειμένου του Βίου. Η επιγραφή αυτή πρέπει να χρονολογηθεί στο 170 μ.Χ.· σήμερα φυλάσσεται στο Μουσείο του Βατικανού. Αποτελεί μια από τις πρωιμότερες χριστιανικές επιγραφικές μαρτυρίες.  Το κείμενό της χαρακτηρίζεται από μια μυστική φρασεολογία, που βρίσκει παράλληλα σε όρους που απαντούν στον Τερτυλλιανό και στον Κλήμεντα τον Αλεξανδρέα, καθώς και σε εικαστικές παραστάσεις με συμβολικό περιεχόμενο στις κατακόμβες της Ρώμης. Γίνονται αναφορές στην εκκλησία της Ρώμης κατά τον 2ο αι. μ.Χ. Οι χριστιανοί βαπτίζονταν (στ. 9 λαὸν δ’ εἶδον̣ ἐ̣[κεῖ λαμπρὰν] σφραγεῖδαν ἔ[χοντα]) και κατά τη Θεία Ευχαριστία λάμβαναν οίνο και άρτο (στ. 16 οἶνον χρηστὸν ἔχουσα, κέρασμα διδοῦσα μετ’ ἄρτου). Φαίνεται ότι ο Αβέρκιος επιδιώκει να συνταιριάξει λογοτεχνικούς λογότυπους των επιτύμβιων επιγραμμάτων με λέξεις που έχουν πια ένα χριστιανικό εννοιολογικό περιεχόμενο, αλλά δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν υπάρχει μια σκόπιμη προσπάθεια κατασκευής ενός κρυπτοχριστιανικού κειμένου. Για παράδειγμα οι λέξεις ποιμήνβασιλ[ῆανβασίλισσ̣[ανπίστις, ἰχθύνπηγῆςπαρθέ[νοςχρηστόν θα εκλαμβάνονταν από τους εθνικούς με την πραγματική τους καθημερινή σημασία, αλλά ένας Χριστιανός θα μπορούσε να θεωρήσει ότι σήμαιναν Ποιμήν (ο Χριστός), Βασιλῆαν (ο Χριστός), Βασίλισσαν (η Εκκλησία), Πίστις (η Χριστιανική Πίστη), Ἰχθύν (η ακροστοιχίδα ΙΧΘΥΣ), Πηγῆς (η Ζωοδόχος Πηγή, που είναι η Παρθένος Μαρία ή πρόκειται για μυστικιστική παραπομπή στον Θεό), Παρθέ[νος (η Παρθένος Μαρία), Χρηστόν (ο Χριστός). Το__επίγραμμα χαρακτηρίζεται από αδεξιότητα (χαρακτηριστικές είναι οι επαναλήψεις λέξεων, κάποιων μάλιστα τρεις φορές, όπως της αντωνυμίας ὅς στους στίχους 4–7 και του επιρρήματος πάντῃ στους στίχους 11–13). Επιπροσθέτως μπορεί να προστεθεί η επανάληψη εννοιών: π.χ. στους στίχους 7–10 βασιλ[ῆαν ἀθρῆσαι] καὶ βασίλισσ̣[αν ἰδεῖν, λαὸν δ’ εἶδον̣ ἐ̣[κεῖ λαμπρὰν] σφραγεῖδαν ἔ[χοντα] καὶ Συρίης πέ[δον εἶδα], επαναλαμβάνεται τρεις φορές ο αόριστος του ρήματος ὁράω σε συνδυασμό με τον αόριστο του συνώνυμου ρήματος ἀθρέω. Στους στ. 11–12 πάν]τῃ δ’ ἔσχον συνο̣[μαίμους] Π̣α̣ῦ̣λ̣ο̣ν̣ ἔ̣χ̣ω̣ν̣ ἐ̣π̣ ὄ̣[χοις] επαναλαμβάνονται τύποι του ρήματος ἔχω. Στην επιγραφή παρατηρούνται επίσης ιωτακισμοί στους στ. 1 πολεί[της], 9 σφραγεῖδαν, 21 δισχείλια και 22 χείλια, που ενδεχομένως δεν ήταν λάθη του Αβέρκιου, αλλά λάθη του χαράκτη της επιγραφής. Ωστόσο, είναι αξιοσημείωτο ότι ο τύπος ἐμέν (αντί του ἐμέ) είναι αναγκαίος μετρικά και πρόκειται για μια φωνολογική εναλλαγή, που επικρατούσε στη Φρυγία. Τέλος, οι μετοχικές προτάσεις τείνουν να τίθενται στο τέλος της περιόδου μετά το ρήμα της κύριας πρότασης (πβ. στ. 11 και 16). Σημειώνεται με μπλε χρώμα το κείμενο, όπως συμπληρώνεται με βάση την επιτύμβια επιγραφή του Αλεξάνδρου. Σημειώνεται με καφέ χρώμα το σωζόμενο κείμενο της επιτύμβιας επιγραφής του Αβέρκιου:  

Τρίτη, 26 Απριλίου 2016

Το φίδι, η οχιά, η έχιδνα, ο αχινός και ο δράκος με το ζαρκάδι: ετυμολογία και ερμηνεία των λέξεων


Η αρχαία λέξη ὄφις παράγεται από ρίζα *oghwis. Το χειλοϋπερωικό  ghw τρέπεται σε φ. Αργότερα από  ὄφις > ὀφίδιον (υποκοριστικό) > φίδι. Σε βόρεια ιδιώματα όμως (λ.χ. Ημαθία) ακόμη και σήμερα λένε ο όφιους = όφιος με μεταφορά από την τρίτη στη δεύτερη και «ομαλότερη» κλίση των ουσιαστικών.
Από παραλλαγή της ίδιας ρίζας *eghis παράγεται η λέξη ἔχις, δηλαδή η οχιά. Ο σημερινός τύπος οχιά οφείλει τον φωνηεντισμό -ο- σε εκ των υστέρων επίδραση του τύπου ὄφις. Προέκυψε επίσης με μεταφορά από την τρίτη στην πρώτη κλίση των ουσιαστικών. Με επεκτάσεις προκύπτουν η λέξη ἔχιδνα και ο ἐχῖνος (=σκαντζόχοιρος και αχινός).  

Δευτέρα, 25 Απριλίου 2016

Δημιουργώντας τάξη από το μίασμα του αίματος: τρεις αρχαιοελληνικές ιστορίες


      Διόδωρος Σικελιώτης 5.58.4 κ.εξ.:
μετὰ δὲ ταῦτα τῆς Ροδίας γῆς ἀνείσης ὄφεις ὑπερμεγέθεις συνέβη πολλοὺς τῶν ἐγχωρίων ὑπὸ τῶν ὄφεων διαφθαρῆναι· διόπερ οἱ περιλειφθέντες ἔπεμψαν εἰς Δῆλον τοὺς ἐπερωτήσοντας τὸν θεὸν περὶ τῆς τῶν κακῶν ἀπαλλαγῆς. τοῦ δ΄ Ἀπόλλωνος προστάξαντος αὐτοῖς παραλαβεῖν Φόρβαντα μετὰ τῶν συνακολουθούντων αὐτῷ͵ καὶ μετὰ τούτων κατοικεῖν τὴν Ρόδον· οὗτος δ΄ ἦν υἱὸς μὲν Λαπίθου͵ διέτριβε δὲ περὶ Θετταλίαν μετὰ πλειόνων͵ ζητῶν χώραν εἰς κατοίκησιν· τῶν δὲ Ροδίων μεταπεμψαμένων αὐτὸν κατὰ τὴν μαντείαν καὶ μεταδόντων τῆς χώρας͵ ὁ μὲν Φόρβας ἀνεῖλε τοὺς ὄφεις͵ καὶ τὴν νῆσον ἐλευθερώσας τοῦ φόβου͵ κατῳκησεν ἐν τῇ Ροδίᾳ͵ γενόμενος δὲ καὶ τἄλλα ἀνὴρ ἀγαθὸς ἔσχε τιμὰς ἡρωικὰς μετὰ τὴν τελευτήν.

«Αργότερα η γη της Ρόδου γέννησε φίδια υπερμεγέθη και συνέβη πολλοί ντόπιοι να πεθάνουν από αυτά. Έτσι όσοι επιβίωσαν έστειλαν στη Δήλο ανθρώπους για να ρωτήσουν τον θεό με ποιο τρόπο θα απαλλαγούν από τη συμφορά. Ο Απόλλων τους πρόσταξε να παραλάβουν τον Φόρβαντα και τους ακολούθους του και μαζί μ’ αυτούς να κατοικήσουν τη Ρόδο. Ο Φόρβας αυτός ήταν γιος του Λαπίθη και περιπλανιόταν στη Θεσσαλία μαζί με περισσό κόσμο, αναζητώντας τόπο για να κατοικήσει. Καθώς οι Ρόδιοι έστειλαν και τον φώναξαν σύμφωνα με τη μαντεία και του παρέδωσαν τη χώρα, ο Φόρβας εξόντωσε τα φίδια, ελευθέρωσε το νησί από το φόβο και κατοίκησε στη ροδιακή γη. Επειδή υπήρξε και ως προς τα υπόλοιπα άνδρας αγαθός, μετά το θάνατό του έλαβε τιμές ήρωα (από τους Ροδίους)».

       Αισχύλος, Ικέτιδες 260-270
αὐτῆς δὲ χώρας Ἀπίας πέδον τόδε
πάλαι κέκληται φωτὸς ἰατροῦ χάριν.
Ἆπις γὰρ ἐλθὼν ἐκ πέρας Ναυπακτίας
ἰατρόμαντις παῖς Ἀπόλλωνος χθόνα
τήνδ΄ ἐκκαθαίρει κνωδάλων βροτοφθόρων͵
τὰ δὴ παλαιῶν αἱμάτων μιάσμασι
χρανθεῖσ΄ ἀνῆκε γαῖα  ἄμαχα μηνίματα 
δρακονθόμιλον δυσμενῆ ξυνοικίαν.
τούτων ἄκη τομαῖα καὶ λυτήρια
πράξας ἀμέμπτως Ἆπις Ἀργείᾳ χθονὶ
μνήμην τότ΄ ἀντίμισθον ηὕρετ΄ ἐν λιταῖς.

«Αυτής της χώρας η πεδιάδα τούτη Απία
ονομάστηκε παλιά για χάρη ενός γιατρού.
Γιατί ο Άπις ήρθε απ’ την αντικρινή ακτή της Ναυπακτίας,
γιατρός και μάντης, παιδί του Απόλλωνα, τη γη ετούτη εδώ
να καθαρίσει από τέρατα που τους θνητούς τους φθείρουν.
Αυτά τα γέννησε η γη, βαμμένη με το μίασμα
παλιών αιμάτων, ωσάν ακαταμάχητη όργητα,
πλήθος δρακόντων, εχθρικούς συγκάτοικους.
Γι’ αυτή τη συμφορά τελώντας θεραπείες ιαματικές
και σωστικές και άμεμπτες ο Άπις, στη γη του Άργους
ως αμοιβή βρήκε μνημόνευση στις προσευχές (μας)».

Η ιστορία του Φόρβαντα αποτελεί ένα μυθικό αίτιον αποικισμού. Παρουσιάζει συγκεκριμένη τυπική δομή που μπορεί να συνοψιστεί στα εξής: 1) μια περιοχή ταλαιπωρείται από θηρία (εδώ φίδια) που αναφύει η γη για λόγους εκδίκησης (όμως το αίτιο της οργής της γης δεν αναφέρεται στη συμπυκνωμένη αφήγηση του Διοδώρου). 2) Οι ντόπιοι αδυνατούν να δώσουν μια λύση από μόνοι τους και ο Απόλλωνας, ο οποίος συνδέεται στενά με τον ελληνικό αποικισμό, τους προσφέρει έναν χρησμό. 3) Ένας ξένος είναι σε θέση να φέρει τη θεραπεία του προβλήματος. 4) Σε ανταμοιβή δέχεται ηρωική λατρεία ως νέος αποικιστής της περιοχής (οι ιδρυτές αποικιών, οι οικιστές, θεωρούνταν ιερά πρόσωπα ή επώνυμοι ήρωες).

Παρασκευή, 22 Απριλίου 2016

Το πρόβλημα της χρονολόγησης των Ικετίδων του Αισχύλου




Μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας 1950-1960 οι Ικέτιδες του Αισχύλου θεωρούνταν σχεδόν ομόφωνα από τους φιλολόγους ως η αρχαιότερη σωζόμενη ελληνική τραγωδία. Δεδομένης της έλλειψης επαρκών εξωτερικών τεκμηρίων για την ακριβή χρονολόγηση του έργου οι σχετικές εκτιμήσεις για την παλαιότητα του έργου, το οποίο τοποθετούνταν συνήθως πριν από τη μάχη του Μαραθώνα, βασίζονταν σε υφολογικά κυρίως κριτήρια και σε αισθητικού τύπου υποθέσεις για την εξέλιξη και την αρχαϊκή μορφή που θα έπρεπε να έχει η πρώιμη ελληνική τραγωδία. To κυριότερο επιχείρημα ήταν ασφαλώς η μεγάλη έκταση των χορικών, η οποία όμως προκύπτει με φυσικό τρόπο από το γεγονός ότι πρωταγωνιστής αυτού του δράματος είναι ο χορός, μια ιδιοτυπία που ο Taplin θεωρεί επιστροφή σε μια αρχαϊκή τεχνική, ενώ ο Garvie θεωρεί -κατά τη γνώμη μου ορθά- τολμηρή καινοτομία σε σχέση με τον αρχικό ρόλο του χορού τής τραγωδίας που ήταν ο σχολιασμός της δράσης και ο θρήνος. Τα δεδομένα στην έρευνα άλλαξαν ριζικά, όταν το 1952 στον εικοστό τόμο των παπύρων της Οξυρύγχου δημοσιεύτηκε ένα απόσπασμα διδασκαλίας, το οποίο μας αποκάλυψε ότι το έργο παραστάθηκε στη δεκαετία 470-460 (POxy 2256, απ. 3 εκδομένος από τον E. Lobel, The Oxyrhynchus Papyri 20 1952, 30-31). Κανένα παπυρικό εύρημα δεν επέφερε μεγαλύτερο χτύπημα στη φιλολογική ορθοδοξία από αυτό το απόσπασμα διδασκαλικού σημειώματος.
            Ο πάπυρος χρονολογείται στα τέλη του 2ου ή στις αρχές του 3ου αιώνα μ.Χ. και βρέθηκε μαζί με άλλα 88 αισχύλεια αποσπάσματα. Πιθανώς το σύνολο των ευρεθέντων αποσπασμάτων ανήκε σε μια πλήρη έκδοση του Αισχύλου. To κείμενο του παπύρου έχει ως εξής:
            ἐπὶ ἀ̣ρ̣[
            ἐνίκα [Αἰ]σχύλο[ς
            Δαν[αΐ]σι Ἀμυ[μώνηι
            δεύτ[ε]ρ[ο]ς Σοφοκλῆ[ς
            μέσατος [[Ν[
            [[Βάκχαις Κωφοῖ[ς
            Ποι]μέσιν Κυκ[
                        σατυ(ρικῶι).

Ernst Haeckel, Die Radiolarien 1862








Κυριακή, 17 Απριλίου 2016

Ο θεϊκός Δίδυμος Εαυτός (Σύζυγος) στο ευαγγέλιο των Μανιχαίων


Λίγο πριν από το 1970 ανακαλύφθηκε στην Αίγυπτο ένα από τα σημαντικότερα κείμενα του Μανιχαϊσμού. O κώδικας, ο οποίος χρονολογείται στις αρχές του 5ου αιώνα μ.Χ., αγοράστηκε από το πανεπιστήμιο της Κολωνίας, από το οποίο πήρε και το όνομα του, P. Colon. Inv. Nr. 4780 (συντομογραφικά CMC = Codex Manichaicus Coloniensis). O κώδικας είναι γραμμένος στην Ελληνική, αλλά το πρωτότυπο πρέπει να ήταν αραμαϊκό. Το έργο έχει τον τίτλο Περί τῆς γέννης τοῦ σώματος αὐτοῦ, «Για τη γέννηση του σώματός του», αλλά οι ειδικοί διαφωνούν για το αν ο τίτλος αναφέρεται στο φυσικό σώμα του Μάνη, με την έννοια της Παρουσίας και ενσάρκωσής του στη γη και τον υλικό κόσμο, ή στην Εκκλησία που ίδρυσε (πβ. την ομοίωση της χριστιανικής Εκκλησίας με το σώμα του Ιησού στον Παύλο). Το μέρος του κειμένου που έχει σωθεί στηρίζει και τις δύο εκδοχές: μας περιγράφει την παιδική και νεανική ηλικία του Μάνη, τη σταδιακή ωρίμανσή του και τη συνειδητοποίηση της θείας προέλευσης και της αποστολής του, αλλά περιέχει και την αφήγηση των πρώτων ιεραποστολών του, δηλαδή την ίδρυση της δικής του Εκκλησίας. Επίσης το κείμενο δεν είναι γραμμένο από έναν συγγραφέα, αλλά αποτελεί συρραφή πρώιμων μαρτυριών της ζωής, της διδασκαλίας και των έργων του Μάνη από τους πρώτους μαθητές του. Θυμίζει δηλαδή στη σύνθεσή του το Διατεσσάρων του Τατιανού, έναν εναρμονισμό των αφηγήσεων των τεσσάρων χριστιανικών ευαγγελίων.

Σάββατο, 16 Απριλίου 2016

Η φύση ως καλλιτέχνης: Ernst Haeckel, Kunstformen der Natur, 1904

O Ernst Haeckel (1834-1919) υπήρξε διαπρεπής βιολόγος, φυσιοδίφης, φυσικός, και καλλιτέχνης, ο οποίος ανακάλυψε, περιέγραψε και ονόμασε χιλιάδες νέα είδη, χαρτογράφησε ένα γενεαλογικό δέντρο συσχετίζοντας όλες τις μορφές ζωής και εισήγαγε πολλούς νέους όρους στην βιολογία, όπως φύλο, φυλογένεση, οικολογία και το βασίλειο Πρώτιστα. Ο Χέκελ ανέπτυξε τη θεωρία της ανακεφαλαίωσης ισχυριζόμενος ότι η βιολογική ανάπτυξη ενός οργανισμού κατά την οντογένεση είναι παράλληλη και συνοψίζει ολόκληρη την εξελικτική ανάπτυξη του είδους, τη φυλογένεση. Το δημοσιευμένο καλλιτεχνικό έργο του Χέκελ περιλαμβάνει πλήθος από πολύχρωμες εικονογραφήσεις ζώων και θαλάσσιων πλασμάτων. Το γνωστότερο έργο του σ' αυτό τον τομέα είναι το Kunstformen der Natur (Καλλιτεχνικές μορφές της φύσης). Από τις 100 υπέροχες απεικονίσεις αυτού του έργου διάλεξα και παρουσιάζω πάνω από 50. Το καλλιτεχνικό έργο του Χέκελ επηρέασε την τέχνη των αρχών του 20ου αιώνα, ειδικά καλλιτέχνες συνδεδεμένους με την αρτ νουβό (René Binet, Karl Blossfeldt, Hans Christiansen, Émile Gallé). 






Τετάρτη, 13 Απριλίου 2016

Η καταγωγή και ο ρόλος των φωνηεντικών βαθμίδων στην αρχαία Ελληνική


Είναι προφανής η διαπίστωση ότι στην Ελληνική οι ρίζες εμφανίζουν μεγάλη ποικιλία ως προς το ριζικό φωνήεν, ενώ κατά κανόνα τα σύμφωνα παραμένουν αναλλοίωτα. Η ποικιλία αυτή είναι και ποιοτική (αφορά το είδος του φωνήεντος), αλλά και ποσοτική (αφορά το μάκρος του) και σχετίζεται με διαφορές στο νόημα των παραγόμενων λέξεων ή στις γραμματικές κατηγορίες. Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό στη διεθνή ορολογία με τον γερμανικό όρο ablaut, για να ξεχωρίζει από τον όρο umlaut που σχετίζεται με αλλαγές που αφορούν τις γερμανικές γλώσσες, αλλά και οι δύο όροι καλύπτουν το φαινόμενο της αποφωνίας.  

Στην προσπάθειά μας να αποκαταστήσουμε αλλαγές στη γλώσσα μας που συνέβησαν πριν από τα αρχαιότερα γραπτά μνημεία (μυκηναϊκά κείμενα -14ος αιώνας π.Χ.) χρησιμοποιούμε στη γλωσσολογία τη μέθοδο της εσωτερικής αποκατάστασης. Μέρος της μεθόδου είναι η αναζήτηση ανωμαλιών σε συγχρονικό επίπεδο, οι οποίες αποτελούν λείψανα κανονικοτήτων σε κάποιο προηγούμενο στάδιο. Από αυτή την άποψη η λεγόμενη κατηγορία των συγκοπτόμενων ουσιαστικών της τρίτης κλίσης που αποτελείται από ελάχιστα ουσιαστικά, τα οποία κλίνονταν ανώμαλα ήδη στην κλασική εποχή, θα μας χρησιμέψει να ανιχνεύσουμε την προέλευση της αποφωνίας στην προϊστορική Ελληνική. Ειδικά θα μας χρησιμεύσει η λέξη πατήρ, που ως όρος συγγενείας είναι από τα συντηρητικότερα και αρχαϊκότερα μέρη του λεξιλογίου μιας γλώσσας. Πράγματι, ακόμη και στην κλασική εποχή η λέξη διατηρεί όλα τα χαρακτηριστικά της αποφωνίας, όπως τα υποψιάζονται οι γλωσσολόγοι.

Ας δούμε τους παρακάτω τύπους:
πατέρα > βαθμίδα ε
ἀπάτορα > βαθμίδα ο
πατήρ > εκτεταμένη βαθμίδα ε
ἀπάτωρ > εκτεταμένη βαθμίδα ο
πατρός > μηδενική βαθμίδα (ø)

Παρατηρούμε το εξής: η βαθμίδα ε/η εμφανίζεται, όταν ο τόνος πέφτει πάνω στο ριζικό φωνήεν. Η βαθμίδα ο/ω εμφανίζεται μετά τον τόνο. Η μηδενική βαθμίδα (ø) είναι άτονη με έκπτωση του ε/ο. Πβ. με δίφθογγο πείθομαι, πέποιθα, ἐπιθόμην (ε + ι /ο+ι /ø+ι). 

Ο τόνος φαίνεται, σύμφωνα με την κυρίαρχη άποψη, να παίζει τον κύριο ρόλο στη μεταβολή των φωνηέντων, όπως συνέβη ιστορικά σε πολλές άλλες γλώσσες (πβ. λ.χ. αγγλικά do not # dont > η μετακίνηση του τόνου εξαφανίζει το φωνήεν), αλλά και στα βόρεια ιδιώματα της Νεοελληνικής (νερό > νιρό με ετεροίωση του ε, θέλω > θέλου με ετεροίωση του ο, πουλί > πλί με έκπτωση του φωνήεντος, μηδενική βαθμίδα). 

Το σύστημα αυτό, που αρχικά αφορούσε μόνο τη φωνολογία, σύντομα απέκτησε γραμματικές χρήσεις, με αποτέλεσμα να αποσταθεροποιηθεί και να ανεξαρτητοποιηθεί σε μεγάλο βαθμό από τον τόνο. Επίσης επηρέασε επεκτάσεις των ριζών (θέματα) και καταλήξεις. Για παράδειγμα η μηδενική βαθμίδα έγινε, ανάμεσα σε άλλα, δείκτης του λεγόμενου β΄ αορίστου (λείπω # ἔλιπον). Η βαθμίδα ο συνδέθηκε με τα ρηματικά ουσιαστικά (γόνος, γονή, τροχός). Η εκτεταμένη βαθμίδα με την ονομαστική πολλών ουσιαστικών (π.χ. ποιμήν # ποιμένος). Επιπλέον φαινόμενα όπως η αναλογία, οι φωνητικές αλλοιώσεις, η αναπληρωματική έκταση, η εξαφάνιση των λαρυγγικών και πολλά άλλα, αλλοίωσαν ολοκληρωτικά την αρχική ομαλότητα του φαινομένου ήδη στα αρχαιότερα σωζόμενα κείμενα.  


Τρίτη, 12 Απριλίου 2016

Η φεύγουσα Αταλάντη (Atalanta fugiens): ένα πολυτροπικό κείμενο του 17ου αιώνα

Atalanta fugiens (Η φεύγουσα Αταλάντη) είναι βιβλίο του Michael Maier που εκδόθηκε το 1617. Αποτελείται από 50 κεφάλαια με αντίστοιχες απεικονίσεις από τον Matthias Merian. Κάθε κεφάλαιο συνοδεύεται από επίγραμμα και μια μουσική φούγκα. H λέξη fugiens αποτελεί λογοπαίγνιο με τη λέξη φούγκα.  Για τη μουσική ξεκινήστε από https://www.youtube.com/watch?v=O5f9WkPNbBM. Περιγραφή της κάθε απεικόνισης στο http://www.alchemywebsite.com/s_atalan.html. Αγγλική μετάφραση στο http://93beast.fea.st/files/section1/maier/Maier%20-%20Atalanta%20Fugiens.pdf






Σάββατο, 9 Απριλίου 2016

Ο ρόλος των κανόνων στην ανάπτυξη της ηθικής κρίσης και γενικότερα στην κοινωνική ανάπτυξη των παιδιών και των εφήβων (Ευάγγελος Αδάμος)


Εισαγωγή

   Στην αγγλική γλώσσα οι όροι ethics (<αρχ. ελλ. ἦθος) και morals (<λατ. mos) αναφέρονται αντίστοιχα στη μελέτη και στην επιλογή συμπεριφοράς από ένα άτομο (Carlos, 1996). Στην ελληνική οι όροι «ηθικότητα»-«ηθική κρίση/συνείδηση» ορίζουν το σύστημα κανόνων συμπεριφοράς βάσει του οποίου αξιολογούνται οι πράξεις και ο βαθμός κοινωνικοποίησης των ανθρώπων. Κεντρική θέση στη διαδικασία κοινωνικοποίησης, ιδιαίτερα του παιδιού, έχει η ανάπτυξη της ηθικότητας (Hayes, 1998).
   Τα αυξανόμενα περιστατικά νεανικής παραβατικότητας θέτουν το ερώτημα πώς αναπτύσσεται η ηθικότητα των ανθρώπων από την προσχολική ηλικία, προκειμένου να βρεθούν τρόποι ενθάρρυνσης της κοινωνικά αποδεκτής συμπεριφοράς (Carlos, 1996). Στην πορεία αυτή καθοριστικές είναι οι ηθικές κρίσεις των ίδιων των παιδιών, καθώς δείχνουν, μέσα σε πλαίσια όπως το σχολείο και οι φίλοι, το βαθμό κοινωνικοσυναισθηματικής επάρκειας (Cole & Cole, 2001) και γνωστικής ανάπτυξης, παράγοντες σημαντικοί στη διαμόρφωση της ηθικότητας (Hayes, 1998). Είναι, συνεπώς, φυσικό όλες οι έρευνες στο θέμα αυτό να επενδύουν στην ανίχνευση της ηθικής κρίσης των παιδιών, θέτοντας και το δύσκολο ερώτημα πώς τα παιδιά καταφέρνουν να οικοδομήσουν διαφοροποιημένες αντιλήψεις ανάλογα με την κατάσταση που αντιμετωπίζουν (Thorkildsen, 1989).
            Η παρούσα μελέτη παρουσιάζει συστηματικά τα είδη και τα χαρακτηριστικά των κοινωνικών κανόνων, καθώς και τις βασικές θεωρητικές προσεγγίσεις για την ανάπτυξη της ηθικής κρίσης, ενώ στη συνέχεια ανιχνεύει με βάση τη σύγχρονη  επιστημονική έρευνα, που στηρίζεται στην επικρατούσα κοινωνιογνωστική θεωρητική προσέγγιση, το ρόλο των κανόνων στην ηθική και κοινωνική ανάπτυξη των παιδιών και των εφήβων.

1. Κανόνες συμπεριφοράς: κατηγοριοποίηση και χαρακτηριστικά

     Η διαφοροποίηση της συμπεριφοράς με βάση τους κανόνες στη μέση παιδική ηλικία (Cole & Cole, 2001) καθιστά το παιδί ικανό να ακολουθεί και να διακρίνει τους κοινωνικούς κανόνες, διαδικασία που ξεκινά μέσα στην οικογένεια (Buchanan-Barrow & Barret, 1998. Smetana & Asquith, 1994), αλλά διαμορφώνεται κυρίως στο σχολείο (Weston & Turiel, 1980) και στις παρέες συνομηλίκων, όπου τώρα περνά μεγαλύτερο μέρος του χρόνου του (Cole & Cole, 2001). Στα παραπάνω πλαίσια ανάπτυξης ισχύουν κανόνες, τους οποίους τα παιδιά καλούνται να ενοφθαλμίσουν, καθώς η κοινωνία αναμένει τη συμμόρφωσή τους σ’ αυτούς, δείγμα της επιτυχημένης κοινωνικοποίησής τους. Ποιοι είναι όμως εκείνοι οι κανόνες που ρυθμίζουν τη συμπεριφορά και στους οποίους πρέπει να ανταποκριθούν τα παιδιά και οι έφηβοι; Το κοινωνιογνωστικό κυρίως μοντέλο (βλ. ενότητα 2.2.) ερεύνησε συστηματικά το πεδίο των κανόνων και ανίχνευσε τα χαρακτηριστικά τους.

49 ρόδακες από τον Carlo Antonini (1740-1821)

O Carlo Antonini (1740-1821) υπήρξε καλλιτέχνης (σχέδιο, αρχιτεκτονική) που έδρασε στη Ρώμη και τη Μοδένα. Παρήγαγε δύο σπουδαίες συλλογές διακοσμητικών στοιχείων. Η πρώτη, με τον τίτλο Manuale di vari ornamenti, δημοσιεύτηκε σε τέσσερα μέρη ανάμεσα στα 1781-1790. Τα δύο πρώτα μέρη, 100 χαρακτικά, είναι αφιερωμένα στους ρόδακες που βρήκε στο εξωτερικό και εσωτερικό κτηρίων στη Ρώμη και τις γύρω περιοχές.Τα σχέδια του Antonini δεν είναι χρωματισμένα, αλλά ξέρουμε ότι τα πρωτότυπα κάποτε ήταν. Εδώ παρουσιάζονται 49 χρωματισμένοι ρόδακες που εντόπισα στο δίκτυο.







Πέμπτη, 7 Απριλίου 2016

Οι μαγικές ιδιότητες του μαγνήτη κατά τον Ορφέα (Λιθικά 306-333)


 Τόλμα να εξευμενίζεις τους θεούς μ’ ευμενή                     
Μάγνησσα·[1] την αγαπά ασύγκριτα ο ορμητικός
ο Άρης, γιατί σαν πλησιάσει γκρίζο σίδηρο,
όπως παρθένα που πιάνει με τα χέρια νέο απαλόδερμο
          και τον αγκαλιάζει στο περιπόθητο στήθος,
έτσι κι αυτή τον φέρνει αρπαχτικά στο σώμα της
και δεν θέλει να αφήσει τον πολεμιστή σίδηρο.[2]
Λεν γι’ αυτή ότι είναι θεραπαινίδα της κόρης
του Ήλιου, όταν αλείφει τα μαγικά φίλτρα της·[3]
          αυτήν τίμησε η παιδοκτόνα κόρη του Αιήτη
η αυθάδης, η πολυμήχανη.[4] Ωστόσο εγώ σε προτρέπω
να μάθεις για τη γυναίκα σου αν κρατάει αγνό
το κρεβάτι και το σώμα της από ξένον άντρα.
Μετάφερε αυτήν την πέτρα στο σπίτι σου, βάλε την κρυφά
          κάτω απ’ το κρεβάτι σου τραγουδώντας ήρεμα ωδή
          που θνητούς μαγεύει· αυτή κατεχόμενη από ύπνο γλυκό
απλώνοντας τα χέρια θα επιθυμεί να σ’ αγκαλιάσει·
αν όμως την παρασύρει η θεά Αφροδίτη σε πράξεις άπρεπες,
πέφτοντας από ψηλά θα σωριαστεί στο χώμα.[5]
Και δυο αδελφοί ας μεταφέρουν τη Μάγνησσα,
αν θέλουν ν’ αποφύγουν την οργή ατέλειωτης φιλονικίας.
Και κόσμο συναθροισμένο σε συγκέντρωση θα μαγέψεις
με ωραία φωνή, αν έχεις γλυκιά σαν μέλι πειστικότητα.[6]
Και βέβαια, αν και θα μπορούσα να σου απαριθμήσω
και άλλα θαυμαστά αυτού του λίθου, τι περισσότερο
για τους θεούς να πω, που ενώ βρίσκονται ψηλά,
αυτή η πέτρα λυγίζει και προσελκύει την καρδιά τους,
ώστε σαν γονείς σου γοργά να εκτελέσουν ότι ποθείς.




[1] Η πέτρα που αποκαλείται μάγνης, μαγνῆτις και εδώ ποιητικά μάγνησσα (πέτρη) περιγράφεται συνήθως από τις πηγές ως σκούρα μπλε ή μαύρη, σκληρή, στερεή, η οποία έλκει το σίδηρο (Διοσκορίδης 5.130, Πλίνιος, ΝΗ 36, 128-130). Πρόκειται για το λίθο που φέρει στη σύγχρονη επιστήμη τον τύπο Fe3O4 (επιτεταρτοξείδιο του σιδήρου) και ο οποίος, όταν στιλβωθεί, μπορεί να αποκτήσει μια γυαλάδα αρκετή, ώστε να χρησιμεύσει ως διακοσμητικός λίθος.
            Οι αρχαίοι διαφωνούσαν για το πώς πήρε το όνομά του ο λίθος. Άλλοτε τον συνέδεαν με κάποιον ποιμένα με το όνομα Μάγνης, ο οποίος υποτίθεται ότι είχε ανακαλύψει στην Ίδη τις ιδιότητες της πέτρας. Άλλοτε τον συνέδεαν με το λαό των Μαγνήτων στη Θεσσαλία ή με τη Μαγνησία στο Μαίανδρο ποταμό ή με τη Μαγνησία στο Σίπυλο όρος.
[2] Η έλξη που ασκεί ο μαγνήτης στο σίδηρο παρομοιάζεται με το ερωτικό αγκάλιασμα της ερωμένης με τον εραστή της. Ο σίδηρος είναι το μέταλλο του Άρη και επομένως ο θεός δεν μπορεί παρά να «αγαπά» τον μαγνητίτη. Η έλξη μαγνήτη και σιδήρου αποτελεί ένα καλό παράδειγμα της συμπαθείας (Αυγουστίνος, Civ. Dei 21.4.4, Πλούτ. 641C) και συχνά εξομοιώνεται με το ερωτικό αγκάλιασμα.
[3] Η κόρη του Ήλιου που εννοείται εδώ είναι η μάγισσα Κίρκη.
[4] Εδώ εννοείται η Μήδεια, ανεψιά της Κίρκης. Ορισμένες αρχαίες πηγές την συνέδεαν με τη Μαγνησία της Θεσσαλίας, πατρίδα του μαγνήτη (Πλίνιος, ΝΗ 36.128).  
[5] Πρόκειται για μια τελετή μιμητικής μαγείας που μιμείται την έλξη μαγνήτη και σιδήρου στις ερωτικές σχέσεις: αν η γυναίκα είναι καθαρή, θα την «έλξει» ο άντρας της. Αν είναι μοιχός, θα πέσει από το συζυγικό κρεβάτι, επειδή την «έλκει» ο εραστής της.  
[6] Η χρήση του λίθου «έλκει» και μαγεύει τους ακροατές του κατόχου του λίθου. Πβ. Περί ενεργών λίθων 36, καὶ πρὸς τὸ θέλξαι δὲ καὶ πεῖσαι λαὸν ἐπιτηδειοτάτη βασταζομένη ἢ καὶ φορουμένη κατὰ τοῦ στήθους. Επίσης Λιθικά κηρύγματα 11, ρήτορσι δὲ ἄκρως ἐνεργεῖ καὶ τοῖς δημηγοροῦσι καὶ τοῖς διὰ λόγων ἀγωνισταῖς. Πειθὼ γὰρ ποιεῖ καὶ εὐπρέπειαν͵ καὶ λόγων εὑρετικός ἐστι.