Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Η καταγωγή και ο ρόλος των φωνηεντικών βαθμίδων στην αρχαία Ελληνική


Είναι προφανής η διαπίστωση ότι στην Ελληνική οι ρίζες εμφανίζουν μεγάλη ποικιλία ως προς το ριζικό φωνήεν, ενώ κατά κανόνα τα σύμφωνα παραμένουν αναλλοίωτα. Η ποικιλία αυτή είναι και ποιοτική (αφορά το είδος του φωνήεντος), αλλά και ποσοτική (αφορά το μάκρος του) και σχετίζεται με διαφορές στο νόημα των παραγόμενων λέξεων ή στις γραμματικές κατηγορίες. Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό στη διεθνή ορολογία με τον γερμανικό όρο ablaut, για να ξεχωρίζει από τον όρο umlaut που σχετίζεται με αλλαγές που αφορούν τις γερμανικές γλώσσες, αλλά και οι δύο όροι καλύπτουν το φαινόμενο της αποφωνίας.  

Στην προσπάθειά μας να αποκαταστήσουμε αλλαγές στη γλώσσα μας που συνέβησαν πριν από τα αρχαιότερα γραπτά μνημεία (μυκηναϊκά κείμενα -14ος αιώνας π.Χ.) χρησιμοποιούμε στη γλωσσολογία τη μέθοδο της εσωτερικής αποκατάστασης. Μέρος της μεθόδου είναι η αναζήτηση ανωμαλιών σε συγχρονικό επίπεδο, οι οποίες αποτελούν λείψανα κανονικοτήτων σε κάποιο προηγούμενο στάδιο. Από αυτή την άποψη η λεγόμενη κατηγορία των συγκοπτόμενων ουσιαστικών της τρίτης κλίσης που αποτελείται από ελάχιστα ουσιαστικά, τα οποία κλίνονταν ανώμαλα ήδη στην κλασική εποχή, θα μας χρησιμέψει να ανιχνεύσουμε την προέλευση της αποφωνίας στην προϊστορική Ελληνική. Ειδικά θα μας χρησιμεύσει η λέξη πατήρ, που ως όρος συγγενείας είναι από τα συντηρητικότερα και αρχαϊκότερα μέρη του λεξιλογίου μιας γλώσσας. Πράγματι, ακόμη και στην κλασική εποχή η λέξη διατηρεί όλα τα χαρακτηριστικά της αποφωνίας, όπως τα υποψιάζονται οι γλωσσολόγοι.

Ας δούμε τους παρακάτω τύπους:
πατέρα > βαθμίδα ε
ἀπάτορα > βαθμίδα ο
πατήρ > εκτεταμένη βαθμίδα ε
ἀπάτωρ > εκτεταμένη βαθμίδα ο
πατρός > μηδενική βαθμίδα (ø)

Παρατηρούμε το εξής: η βαθμίδα ε/η εμφανίζεται, όταν ο τόνος πέφτει πάνω στο ριζικό φωνήεν. Η βαθμίδα ο/ω εμφανίζεται μετά τον τόνο. Η μηδενική βαθμίδα (ø) είναι άτονη με έκπτωση του ε/ο. Πβ. με δίφθογγο πείθομαι, πέποιθα, ἐπιθόμην (ε + ι /ο+ι /ø+ι). 

Ο τόνος φαίνεται, σύμφωνα με την κυρίαρχη άποψη, να παίζει τον κύριο ρόλο στη μεταβολή των φωνηέντων, όπως συνέβη ιστορικά σε πολλές άλλες γλώσσες (πβ. λ.χ. αγγλικά do not # dont > η μετακίνηση του τόνου εξαφανίζει το φωνήεν), αλλά και στα βόρεια ιδιώματα της Νεοελληνικής (νερό > νιρό με ετεροίωση του ε, θέλω > θέλου με ετεροίωση του ο, πουλί > πλί με έκπτωση του φωνήεντος, μηδενική βαθμίδα). 

Το σύστημα αυτό, που αρχικά αφορούσε μόνο τη φωνολογία, σύντομα απέκτησε γραμματικές χρήσεις, με αποτέλεσμα να αποσταθεροποιηθεί και να ανεξαρτητοποιηθεί σε μεγάλο βαθμό από τον τόνο. Επίσης επηρέασε επεκτάσεις των ριζών (θέματα) και καταλήξεις. Για παράδειγμα η μηδενική βαθμίδα έγινε, ανάμεσα σε άλλα, δείκτης του λεγόμενου β΄ αορίστου (λείπω # ἔλιπον). Η βαθμίδα ο συνδέθηκε με τα ρηματικά ουσιαστικά (γόνος, γονή, τροχός). Η εκτεταμένη βαθμίδα με την ονομαστική πολλών ουσιαστικών (π.χ. ποιμήν # ποιμένος). Επιπλέον φαινόμενα όπως η αναλογία, οι φωνητικές αλλοιώσεις, η αναπληρωματική έκταση, η εξαφάνιση των λαρυγγικών και πολλά άλλα, αλλοίωσαν ολοκληρωτικά την αρχική ομαλότητα του φαινομένου ήδη στα αρχαιότερα σωζόμενα κείμενα.  


Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Thesaurus gemmarum antiquarum astriferarum (Θησαύρισμα Αρχαίων Αστροφόρων Λίθων-200 εικόνες), Florentiae 1750

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 1, Roma 1767

MUSEUM CORTONENSE, ROMA 1750

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 3, Roma 1775

MUSEUM FLORENTINUM, 1734, 80 ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΓΛΥΠΤΩΝ

Ετυμολογική διερεύνηση του ονόματος της θεάς Αρτέμιδος

Κατά τη διερεύνηση του χαρακτήρα μιας τόσο πολυσήμαντης και πολυεπίπεδης θεότητας, είναι ιδιαίτερα χρήσιμη αρχικά η εξέταση του ονόματός της, καθώς στο παρελθόν ήταν διαδεδομένη η αντίληψη ότι η φύση και ο χαρακτήρας ενός προσώπου, το ‘σημαινόμενο’, καθρεφτίζεται στο όνομά του, το ‘σημαίνον’. Επομένως οι διάφορες ετυμολογικές προσεγγίσεις του ονόματός της στην αρχαία, αλλά και στη σύγχρονη εποχή, δεν μπορεί παρά να είναι αποκαλυπτικές για τη φύση της θεάς, όπως αυτή έγινε αντιληπτή τόσο από τους αρχαίους, όσο και από τους σύγχρονους μελετητές. Στο όνομα λοιπόν Ἄρτεμις ή στη δωρική του μορφή Ἄρταμις εχει αναγνωριστεί η λέξη ἄρταμος δηλαδή ‘σφαγέας’, ετυμολογία που συνδέεται άμεσα με τη βίαιη φύση της θεάς και φυσικά τη στενή της σχέση με το θάνατο. Άλλοι πιστεύουν ότι προέρχεται από τη λέξη ἀρτεμής, η οποία σημαίνει ‘ήρεμος, ήσυχος, ακίνητος’, ως εξής: π τορτεμ ποιεν· λγεται γρ θες ναιρετικ τν γυναικν·… π τορτεμς παρωνμως ρτεμις, τουτστιν γις κανεπληπτος …

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…