Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Ο αγώνας ανάμεσα στις Μούσες και τις Ημαθίδες/Πιερίδες


[Ο Νίκανδρος αφηγείται αυτή την ιστορία στο τέταρτο βιβλίο των Μεταμορφώσεών του]
Ο Δίας, αφού ενώθηκε ερωτικά με την Μνημοσύνη, απέκτησε τις Μούσες. Την ίδια εποχή βασίλευε ο Πίερος, γεννημένος από τη γη της Ημαθίας.[1] Και αυτός απέκτησε εννέα κόρες. Αυτές έστησαν χορό σε ανταγωνισμό με τις Μούσες και διενεργήθηκε διαγωνισμός μουσικής στον Ελικώνα. Όταν τραγουδούσαν οι θυγατέρες του Πίερου, σκοτείνιαζαν τα πάντα και τίποτα δεν έδινε σημασία στην χορωδία τους. Όταν όμως τραγουδούσαν οι Μούσες, στεκόταν ο ουρανός, τα άστρα, η θάλασσα και οι ποταμοί, ενώ ο Ελικώνας μαγεμένος υψωνόταν προς τον ουρανό από την ευχαρίστηση, έως ότου με τη θέλησή του Ποσειδώνα τον σταμάτησε ο Πήγασος,  χτυπώντας του την κορυφή με την οπλή του.[2] Καθώς λοιπόν  επέλεξαν να μαλώσουν  αυτές που ήταν θνητές με τις θεές, οι Μούσες τους άλλαξαν τη μορφή και έφτιαξαν από αυτές τις λεγόμενες ημαθίδες όρνιθες,  εννιά στον αριθμό, που ακόμη και σήμερα ονομάζονται από τους ανθρώπους βουτηχτάρι, σουσουράδα, βλάχος, κίσσα, φλώρος, καρδερίνα, πάπια, δρυοκολάπτης,  περιστέρι.[3]

[Ἱστορεῖ Νίκανδρος Ἑτεροιουμένων δ΄]
Ζεὺς Μνημοσύνῃ μιγεὶς ἐν Πιερίᾳ Μούσας ἐγέννησεν. ὑπὸ δὲ τὸν χρόνον τοῦτον ἐβασίλευε Πίερος αὐτόχθων Ἠμαθίας καὶ αὐτῷ θυγατέρες ἐγένοντο ἐννέα͵ καὶ χορὸν ἐναντίον ἔστησαν αὗται Μούσαις καὶ ἀγὼν ἐγένετο μουσικῆς ἐπὶ τῷ Ἑλικῶνι. ὅτε μὲν οὖν αἱ θυγατέρες ᾄδοιεν αἱ τοῦ Πιέρου͵ ἐπήχλυε πάντα καὶ οὐδὲν ὑπήκουε πρὸς τὴν χορείαν͵ ὑπὸ δὲ Μουσῶν ἵστατο μὲν οὐρανὸς καὶ ἄστρα καὶ θάλασσα καὶ ποταμοί͵ ὁ δ΄ Ἑλικὼν ηὔξετο κηλούμενος ὑφ΄ ἡδονῆς εἰς τὸν οὐρανόν͵ ἄχρις αὐτὸν βουλῇ Ποσειδῶνος ἔπαυσεν ὁ Πήγασος τῇ ὁπλῇ τὴν κορυφὴν πατάξας. ἐπεὶ δὲ νεῖκος ἤραντο θνηταὶ θεαῖς͵ μετέβαλον αὐτὰς αἱ Μοῦσαι καὶ ἐποίησαν ὄρνιθας ἠμαθίδας ἐννέα καὶ ἔτι νῦν ὀνομάζονται παρ΄ ἀνθρώποις κολυμβάς͵ ἴυγξ͵ κεγχρίς͵ κίσσα͵ χλωρίς͵ ἀκαλανθίς͵ νῆσσα͵ πιπώ͵ δρακοντίς.

(Αντωνίνος Λιβεράλης 9)



[1] Εδώ συνδέονται δύο από τις κυριότερες περιοχές της Μακεδονίας, η Ημαθία και η Πιερία. Η Ημαθία στις πηγές θεωρείται συχνά ως ένα συνώνυμο της ίδιας της Μακεδονίας. Είναι πολύ εντυπωσιακό ότι ο Πίερος είναι αὐτόχθων, γεγονός που υπονοεί παραδόσεις αυτοχθονίας κα μεταξύ των Μακεδόνων. Οι Μούσες στο προοίμιο των Έργων και ημερών του Ησίοδου καλούνται να έρθουν από την Πιερία, όπου βρίσκονται. Οι εννιά Ημαθίδες/Πιερίδες ίσως να εκπροσωπούν την μακεδονική εκδοχή των Μουσών που υποκαταστάθηκε αργότερα από τις διασημότερες Ελικωνιάδες Μούσες.
[2] Μ’ αυτό τον τρόπο δημιουργήθηκε η πηγή Ιπποκρήνη (= πηγή του αλόγου). Ο Ποσειδών ήταν θεός των αλόγων, ιδιαίτερα στη Βοιωτία, ενώ διέθετε ναό στους Πρόποδες του Ελικώνα. Επιπλέον ήταν πατέρας του Πήγασου (Ποσειδών Ίππιος). Μερικές φορές ο Πήγασος θεωρείται ότι μεταφέρει τους κεραυνούς του Δία.
[3] Η εκδοχή του Οβίδιου (Μεταμ. 5.250-678) είναι διαφορετική: η Αθηνά ταξιδεύοντας καλεί τις Μούσες και τους ζητά να της δείξουν την καινούργια πηγή που δημιούργησε ο φτερωτός Πήγασος με την οπλή του. Μια Μούσα βρίσκει την ευκαιρία να αφηγηθεί στην Αθηνά μια πρόσφατη περιπέτεια των Μουσών, οι οποίες απήχθησαν από τον άγριο βασιλιά Πυρηναίο στη Θράκη, αλλά ξέφυγαν πετώντας με τα φτερά τους. Στη συνέχεια η Αθηνά ακούει ήχο από κίσσες και ρωτά τι συμβαίνει. Οι Μούσες της αφηγούνται πώς διαγωνίστηκαν με τις κόρες του Πίερου. Αυτές τραγουδούσαν την ήττα των θεών από τον Τυφώνα, προκαλώντας τις Μούσες. Από τις Μούσες απάντησε η Καλλιόπη με ένα τραγούδι για τον Πλούτωνα, την Περσεφόνη και τη Δήμητρα.
Σε έναν πολύ φθαρμένο πάπυρο της Κόριννας από τη Βοιωτία έχουμε έναν διαγωνισμό τραγουδιού ανάμεσα στον Κιθαιρώνα και τον Ελικώνα, βουνά της Βοιωτίας. Τον διαγωνισμό οργανώνουν οι Μούσες. Οι θεοί ψηφίζουν σε μια κάλπη, όπως οι δικαστές στα αρχαία δικαστήρια. Ο Ερμής ανακοινώνει νίκη του Κιθαιρώνα. Ο Ελικών πικραίνεται και υφίσταται κάποιου είδους γεωλογικού παθήματος. Φαίνεται να πρόκειται για κάποια λαϊκή παράδοση με μια δόση χιούμορ.

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 2, Roma 1770

H ερωτική κατάρα από την Πέλλα: το πρώτο κείμενο της μακεδονικής διαλέκτου που ήρθε στο φως

To 1986 βρέθηκε στην Πέλλα ένα από τα σημαντικότερα από γλωσσική άποψη κείμενα της μακεδονικής γης.[1]Πρόκειται για ένα ταπεινό κείμενο, μια ερωτική κατάρα (κατάδεσμος), αλλά αποτελεί μια από τις σπουδαιότερες άμεσες μαρτυρίες για την ελληνική διάλεκτο που μιλούσε ο μακεδονικός λαός στην πρωτεύουσα του βασιλείου του. Χρονολογείται γύρω στα 375-350 π.Χ. και δείχνει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι η γλώσσα των Μακεδόνων αποτελούσε μια ξεχωριστή παραλλαγή των λεγόμενων βορειοδυτικών ελληνικών διαλέκτων, που με τη σειρά τους συγγενεύουν στενά με την δωρική. Όπως σημειώνει ο Crespo 2012, 55: «Ο ερωτικός κατάδεσμος παρέχει έναν νέο τύπο βορειοδυτικής δωρικής και δεν έχει παράλληλο στις λογοτεχνικές διαλέκτους. Οι μέχρι τώρα γνωστοί κατάδεσμοι είναι όλοι γραμμένοι στην τοπική διάλεκτο της περιοχής όπου βρέθηκαν και δεν υπάρχει λόγος να υποτεθεί ότι η πινακίδα αυτή αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Εφόσον ο κατάδεσμος από την Πέλλα παρουσιάζει έναν συνδυασμό διαλεκτικών χαρακτηριστικών που διαφέρει α…

Thesaurus gemmarum antiquarum astriferarum (Θησαύρισμα Αρχαίων Αστροφόρων Λίθων-200 εικόνες), Florentiae 1750

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 1, Roma 1767

MUSEUM CORTONENSE, ROMA 1750

Giovanni Battista Passeri, Picturae Etruscorum in vasculis, vol. 3, Roma 1775

MUSEUM FLORENTINUM, 1734, 80 ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΓΛΥΠΤΩΝ

Ετυμολογική διερεύνηση του ονόματος της θεάς Αρτέμιδος

Κατά τη διερεύνηση του χαρακτήρα μιας τόσο πολυσήμαντης και πολυεπίπεδης θεότητας, είναι ιδιαίτερα χρήσιμη αρχικά η εξέταση του ονόματός της, καθώς στο παρελθόν ήταν διαδεδομένη η αντίληψη ότι η φύση και ο χαρακτήρας ενός προσώπου, το ‘σημαινόμενο’, καθρεφτίζεται στο όνομά του, το ‘σημαίνον’. Επομένως οι διάφορες ετυμολογικές προσεγγίσεις του ονόματός της στην αρχαία, αλλά και στη σύγχρονη εποχή, δεν μπορεί παρά να είναι αποκαλυπτικές για τη φύση της θεάς, όπως αυτή έγινε αντιληπτή τόσο από τους αρχαίους, όσο και από τους σύγχρονους μελετητές. Στο όνομα λοιπόν Ἄρτεμις ή στη δωρική του μορφή Ἄρταμις εχει αναγνωριστεί η λέξη ἄρταμος δηλαδή ‘σφαγέας’, ετυμολογία που συνδέεται άμεσα με τη βίαιη φύση της θεάς και φυσικά τη στενή της σχέση με το θάνατο. Άλλοι πιστεύουν ότι προέρχεται από τη λέξη ἀρτεμής, η οποία σημαίνει ‘ήρεμος, ήσυχος, ακίνητος’, ως εξής: π τορτεμ ποιεν· λγεται γρ θες ναιρετικ τν γυναικν·… π τορτεμς παρωνμως ρτεμις, τουτστιν γις κανεπληπτος …

Η "Ελένη" του Σεφέρη: η κατάρρευση των ορίων και των αντιθέσεων

Η σύντομη ανάλυση που ακολουθεί είναι αποτέλεσμα προσωπικής ανάγνωσης (ή μήπως παρανάγνωσης;) ενός ποιήματος του Σεφέρη που θαυμάζω απεριόριστα. Στην πραγματικότητα το θεωρώ το ωραιότερο μεμονωμένο ποίημα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, επομένως η ερμηνεία μου είναι aprioriβαθιά υποκειμενική. Δεν θα επιμείνω ιδιαίτερα στη σύνδεση του κειμένου με στοιχεία από την ζωή του ποιητή ή στη σύνδεση με στοιχεία από τα ιστορικά γεγονότα του 20ού αιώνα, όπως ο κυπριακός αγώνας. Αυτά υπάρχουν και έχουν κατά κόρον επισημανθεί. Θα δώσω έμφαση σε θέματα που με ενδιαφέρουν από μια προσωπική οπτική γωνία, κυρίως στην κατάρρευση διαφόρων αντιθέσεων και ορίων μέσα στο πλαίσιο του ποιήματος.   Ο Σεφέρης στην Ελένη του, ένα από τα δημοφιλέστερα ποιήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αναμετράται με τον μύθο της Ωραίας Ελένης και του Τρωικού Πολέμου γενικότερα, δίνοντάς μας μια αριστουργηματική σύνθεση. Η συνομιλία με το μύθο δεν είναι επιφανειακή, δεν γίνεται για χάρη του μύθου. Το ποίημα δεν είνα…

Η καταγωγή των Ετρούσκων

Οι Ετρούσκοι υπήρξαν λαός της Ιταλίας, φορείς ενός εξαιρετικού πολιτισμού, ο οποίος επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την Ρώμη στην αρχαϊκή της φάση. Στην αρχή ήταν πολιτικοί επικυρίαρχοι της Ρώμης, αργότερα υπέκυψαν στη ρωμαϊκή δύναμη και αφομοιώθηκαν πολιτιστικά, γλωσσικά και εθνολογικά από αυτήν. Μεγάλες ετρουσκικές αριστοκρατικές οικογένειες ενσωματώθηκαν στη ρωμαϊκή άρχουσα τάξη, ανάμεσά τους λ.χ. και η οικογένεια του Κικέρωνα, του σπουδαίου ρήτορα και πολιτικού της Respublica.          Με τη σειρά τους οι Ετρούσκοι δέχτηκαν σε πρώιμη εποχή έντονη την επίδραση του ελληνικού πολιτισμού, μέσω των ελληνικών αποικιών της Κάτω Ιταλίας και της Σικελίας: υιοθέτησαν το ελληνικό αλφάβητο, το ελληνικό πάνθεον και την ελληνική τέχνη, προσαρμόζοντάς τα στις ανάγκες τους. Πολλές φορές μάλιστα στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού μεταδόθηκαν στους Ρωμαίους όχι άμεσα, αλλά μέσω των Ετρούσκων.                    Ένα χρόνιο πρόβλημα που απασχόλησε και απασχολεί τους ιστορικούς ήταν η καταγωγή του λαού αυτ…